« Geen contract, geen dokter » – de harde realiteit van migranten in de bouw

In een diepgravend onderzoek belicht Le Vif de trajecten van arbeiders uit Centraal-Azië – Oezbekistan, Tadzjikistan en Kirgizië – die via Polen in België belanden. Polen is intussen uitgegroeid tot draaischijf voor arbeidsmigratie binnen de EU.

Het magazine schetst onder meer het parcours van Rasul R., een 30-jarige Oezbeek die vanuit Rusland naar Turkije, vervolgens naar Warschau trok, en uiteindelijk werd gedetacheerd op Belgische werven. “Ik leef hier in een soort grijze zone, zonder perspectief”, vertelt een andere getuige, Timur, een voormalige ingenieur die vandaag als arbeider in precaire jobs en administratieve onzekerheid vastzit.

Deze verhalen geven een menselijk gezicht aan een fenomeen dat steeds nadrukkelijker zichtbaar is in de Belgische bouwsector, al jaren geplaagd door personeelstekorten.

Waarom België via Polen aantrekt

Volgens Embuild, de federatie van de bouwsector, blijven er structureel 16.500 vacatures onvervuld in de bouw en installatie. Steeds meer bedrijven grijpen daarom naar het mechanisme van intracommunautaire detachering: arbeiders worden eerst in Polen geregistreerd als zelfstandige of werknemer, en daarna tijdelijk uitgezonden naar werven in België of Nederland.

“De zoektocht naar goedkope en beschikbare arbeidskrachten duwt West-Europese bedrijven steeds verder naar het oosten”, benadrukt Tom De Vroe van het federale migratiecentrum Myria in Le Vif. In 2024 werden in België meer dan 220.000 gedetacheerde werknemers geteld, waarvan bijna een kwart vanuit Polen.

Tussen kans en precariteit

Voor vele migranten betekent dit systeem een kans: legaal in Europa werken, geld naar huis sturen en vaardigheden ontwikkelen. Sommigen, zoals Radjapov, slagen er zelfs in een eigen activiteit op te starten. “Ik heb alles zelf geleerd via YouTube”, zegt hij.

Maar vaak gaat dit gepaard met minimale sociale bescherming. Zelfstandigen in detachering genieten niet altijd van een ziekteverzekering of duidelijke rechten bij een ongeval. Timur getuigt dat hij zwaar gewond raakte op een Deense boerderij: “Ik had niet eens toegang tot een dokter.” Anderen klagen over onbetaalde lonen, ongezonde huisvesting en de constante dreiging hun job én verblijfsvergunning te verliezen.

Een systeem dat misbruik in de hand werkt

Detachering moest oorspronkelijk een tijdelijk antwoord zijn, maar wordt steeds vaker structureel ingezet. Onderzoek van de Universiteit Antwerpen toont dat één op de vijf detacheringen van werknemers uit derde landen langer dan drie maanden duurt, en sommigen meerdere keren terugkeren binnen drie jaar. Onderzoeker Dries Lens spreekt over een “permanente tijdelijkheidslogica”.

Deze situatie opent de deur voor fraude: deeltijdse betalingen in cash, onbetaalde zondagen, ketens van onderaannemers. “De wetgeving is complex en vaak slecht gekend bij onderaannemers”, bevestigt Jowita Sokolowska, CEO van Payroll Planet, gespecialiseerd in grensoverschrijdend personeelsbeheer.

Naar een eerlijker model?

Sommige landen, zoals Duitsland, proberen eerder in te zetten op gecontroleerde, gekwalificeerde arbeidsmigratie. Anderen, zoals Malta, reguleren strenger de detachering, met een verbod op cashbetalingen en strengere sancties bij overtredingen.

Op Europees niveau moedigt de Europese Arbeidsautoriteit (ELA) grensoverschrijdende controles aan. Toch groeit de uitdaging, waarschuwt directeur Cosmin Boiangiu: “We worden steeds vaker geconfronteerd met mobiliteit uit niet-EU-landen, die slechts gedeeltelijk binnen de bestaande regels past.”

Een paradox voor de Belgische bouw

De Belgische bouwsector heeft dringend nood aan arbeidskrachten – negen op de tien bedrijven vinden nauwelijks lokaal personeel – maar tegelijk bedreigen zwartwerk en precarisering de stabiliteit. Zonder duidelijker kader dreigt een dubbel risico: het verzwakken van correcte bedrijven én het vergroten van de kwetsbaarheid van de arbeiders die onze woningen, wegen en infrastructuur mee opbouwen.

Conclusie: Het onderzoek van Le Vif legt een ambivalente realiteit bloot. Arbeiders uit Centraal-Azië die via Polen komen, vullen de leemtes in een sector met nijpend personeelstekort. Maar te vaak leven ze in de schaduw, met vage rechten en onzekere beloftes. Een cruciale uitdaging voor de toekomst van de Belgische bouw.